Gemeenten krijgen steeds meer mogelijkheden om leegstand aan te pakken, maar ruim de helft houdt niet bij welke panden er leegstaan en sinds wanneer. Dat blijkt uit een vragenronde van VacantMap onder alle 342 gemeenten, waarvan 287 inhoudelijk antwoordden.
Op het dashboard staat per gemeente wat zij antwoordde.
Steeds meer bevoegdheden tegen leegstand
Bij de verkiezingen van 2025 beloofden bijna alle partijen actie tegen leegstand. "In eerdere verkiezingen heb ik dat nog niet gezien", zei Edwin Buitelaar, hoogleraar planologie aan de Universiteit Utrecht. Door deze politieke aandacht krijgen gemeenten meer bevoegdheden en mogelijkheden om leegstand aan te pakken. Zo willen de eerste gemeenten vanaf 2027 een leegstandsheffing opleggen op woningen die langer dan een jaar leegstaan. Ook zijn er steeds meer gemeenten waar een leegstandsverordening geldt. Daarmee kunnen gemeenten onder meer een leegstandsregister bijhouden en een meldplicht instellen. Het aantal gemeenten met zo'n leegstandsverordening groeide van 8 in 2015 naar 38 in 2026Dit blijkt uit onderzoek van VacantMap naar gemeentelijke leegstandsverordeningen.. Bovendien zijn er diverse gemeenten die de invoering onderzoeken of hebben vastgelegd in het coalitieakkoord.
De regering werkt aan een aanscherping van de Leegstandwet. Dit geeft gemeenten meer mogelijkheden om eigenaren van langdurig leegstaande panden tot gebruik daarvan aan te zetten. Om effectief gebruik te maken van deze bevoegdheden en instrumenten is het belangrijk dat de gemeente een actueel en compleet beeld heeft van leegstand. Maar hebben gemeenten wel voldoende zicht op leegstand en zijn zij in staat om die in kaart te brengen?
Eerst moet een gemeente weten waar leegstand zit
Dat lijkt eenvoudig, maar leegstand laat zich niet rechtstreeks uit de gemeentelijke administratie aflezen. Als een gemeente wil handhaven of een leegstandsheffing wil opleggen, moet zij kunnen vaststellen welk pand leegstaat en sinds wanneer.
Gemeenten gebruiken daarvoor onder meer gegevens uit de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG), Basisregistratie Personen (BRP), WOZ en andere administratieve bronnen. Uit praktijkervaringen en studies blijkt dat deze administratieve bronnen niet altijd overeenkomen met de werkelijkheid achter de voordeur. Een inschrijving op een adres staat namelijk niet gelijk aan het daadwerkelijk gebruiken van een pand.
Een kantoorpand waar een onderneming staat ingeschreven maar waar feitelijk niemand werkt, wordt in de administratie niet als leegstaand aangemerkt. De basisregistraties kunnen bovendien alleen “in gebruik” of “niet in gebruik” registreren en bieden geen inzicht in panden die gedeeltelijk in gebruik zijn.
In Amsterdam worden bij inspecties regelmatig woningen leeg aangetroffen waar wel iemand stond ingeschreven. Andersom worden er bij inspecties ook regelmatig bewoonde woningen aangetroffen, terwijl daar niemand stond ingeschreven. Zoals de gemeente Amsterdam aangeeft: "Niet elke bewoner schrijft zich direct in op het woonadres."
Ook het CBS benadrukt dat de administratieve leegstand niet hetzelfde is als feitelijke leegstand. “Er wordt niet feitelijk getoetst of er mensen wonen of dat er een bedrijf of instelling actief is.”Bron: CBS, Leegstandsmonitor Overijssel (2016)
Het gevolg van administratieve leegstand
Om als gemeente een uitspraak te kunnen doen over leegstand is goed inzicht essentieel. De Vereniging Nederlandse Gemeenten zei in 2024: “Alle gemeenten hebben problematische leegstand, maar ze zijn zich er niet altijd van bewust. Het is een structureel probleem bij alle vormen van vastgoed.”
Wanneer gemeenten leegstand gaan aanpakken, heeft een registratie steeds meer gevolgen: een verplicht gesprek, verplichte ingebruikname, een dwangsom en mogelijk een belastingheffing. Hoe groter de gevolgen, hoe belangrijker het is dat een gemeente een compleet beeld heeft van de werkelijke leegstand. Wie heffing heft op de leegstand die in beeld is, terwijl andere leegstaande woningen door een onvolledige registratie buiten beeld blijven, loopt het risico eigenaren ongelijk te behandelen.
Een onvolledige registratie kan bovendien vragen oproepen over de rechtvaardigheid en uitvoering van het leegstandsbeleid. Ook in Vlaanderen, waar gemeenten al langer instrumenten tegen leegstand toepassen, speelt de inrichting van lokaal leegstandsbeleid een belangrijke rol.
Een meldplicht kan in theorie helpen om leegstand in beeld te krijgen. Als de eigenaar leegstand verplicht moet melden, hoeft de gemeente niet te zoeken. In de praktijk werkt dat alleen als eigenaren ook echt melden. De Raad van State wees in juli 2026 op een voor de hand liggend neveneffect: “De omstandigheid dat leegstandsbelasting wordt geheven kan een eigenaar van een leegstaand gebouw ontmoedigen om aan zijn meldingsplicht te voldoen. De effectiviteit van de leegstandsbestrijding kan daardoor onder druk komen te staan.”
Ruim de helft van de gemeenten heeft geen registratie
Hoe gemeenten hun leegstandsregistratie organiseren, was tot nu toe niet landelijk in kaart gebracht.
Onderzoekers van VacantMap legden tussen juli en november 2026 zes vragen voor aan alle 342 Nederlandse gemeenten. 287 gemeenten beantwoordden ze inhoudelijk, zo'n 84%.
Van deze groep gaven 137 gemeenten (48%) aan dat zij een registratie van leegstaande panden bijhouden. De meeste van hen baseren hun beeld van leegstand vooral op basisregistraties, met gegevens uit onder meer de BAG, BRP en WOZ. De precieze werkwijze verschilt per gemeente. Een kleinere groep, van zo'n 35 gemeenten, gebruikt daarnaast aanvullende informatie, zoals eigen waarnemingen, meldingen van inwoners of informatie van derden.
De verschillen tussen provincies zijn groot. Van de 38 gemeenten met een leegstandsverordening liggen er 12 in Noord-Holland; in Drenthe en Flevoland heeft geen enkele gemeente er een. In Noord-Holland houden 21 van de 32 gemeenten die antwoordden een registratie bij, in Limburg 9 van de 25.
Dat een gemeente geen registratie van leegstaande panden bijhoudt, betekent overigens niet dat er binnen de gemeentelijke organisatie helemaal geen zicht op leegstand is. Vaak is er wel kennis over leegstand bij ambtenaren van ruimtelijke ordening, vergunningen of economische zaken. Met name de kleinste gemeenten geven aan dat de omvang van de gemeenten en het aantal panden redelijk overzichtelijk is, waardoor ze sneller zicht hebben op de leegstand.
Hoe actueel is de registratie
Een actuele registratie is van belang wanneer de gemeente gevolgen verbindt aan de duur van leegstand. Sinds kort mogen gemeenten een leegstandsheffing opleggen voor woningen die langer dan een jaar leegstaan. Hiervoor moet de gemeente wel vaststellen sinds wanneer de woning leegstaat.
Ook bij de meldplicht voor eigenaren is het vaak verplicht om leegstand na 6 maanden te melden. Daarom is het van belang om een actueel inzicht te hebben.
Van de 137 gemeenten die een registratie van leegstaande panden bijhouden, geeft ongeveer vier op de tien aan deze jaarlijks bij te werken of alleen als daar aanleiding voor is. Dit kan ertoe leiden dat nieuwe leegstand niet direct in de gemeentelijke registratie terechtkomt. Voor het handhaven van een meldplicht of het opleggen van een leegstandsheffing is actuele informatie over de duur en aanwezigheid van leegstand van groot belang.
Negentien gemeenten kondigen een leegstandsheffing aan, de meeste in hun nieuwe coalitieakkoord. Van de zestien die onze vragen beantwoordden, houden er zes geen registratie van leegstaande panden bij. Dertien van de negentien hebben bovendien geen leegstandsverordening, terwijl de regering gemeenten juist aanraadt daarmee te beginnen.
Wie de leegstand wél ziet
Om administratieve informatie over leegstand aan te vullen, maken gemeenten gebruik van eigen onderzoek en signalen van inwoners.
Wat dat oplevert, laten de Amsterdamse cijfers zien. Sinds de gemeente eind 2022 haar leegstandsverordening aanscherpte, meldden eigenaren in minder dan anderhalf jaar 579 keer hun leegstand, tegenover 118 meldingen in de zes jaar daarvoor.Bron: Nul20, 24 juli 2024 Daarnaast nam de gemeente 880 adressen in onderzoek die door buurtbewoners of handhavers waren gesignaleerd. Ook via de gemeentewebsite meldden Amsterdammers jaarlijks honderden vermoedelijk leegstaande woningen: 381 in 2023 en 349 in 2024.
De meeste gemeenten maken geen gebruik van meldingen van inwoners. Van de 287 gemeenten die de vragen van VacantMap beantwoordden, zeggen 96 gemeenten (33%) dat zij meldingen van inwoners gebruiken om leegstand in beeld te krijgen. Slechts 15 daarvan geven aan dat zij dat structureel doen: zij hebben een vaste meldroute en leggen meldingen vast in hun registratie of monitoring, zoals Amsterdam, Arnhem en Beverwijk.
34 gemeenten antwoorden alleen dat zij meldingen van inwoners gebruiken, of noemen de kanalen waarlangs die binnenkomen, zoals telefoon, e-mail of een meldapp. Hoe vaak dat gebeurt en om hoeveel meldingen het gaat, weten we niet. Ook hoe de meldingen worden verwerkt, is niet in beeld.
Bij 47 gemeenten worden losse meldingen van inwoners die binnenkomen per geval bekeken, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van overlast of een onveilige situatie. Ook kan het zijn dat de gemeente een adresonderzoek start voor de basisregistratie of de belastingen.
Waar inwoners leegstand bij hun gemeente kunnen melden, is dat niet altijd eenvoudig. Slechts 18 gemeenten hebben een meldformulier op hun website, en bij ongeveer de helft daarvan moeten melders inloggen met DigiD. Bij andere gemeenten loopt een melding via een e-mailadres of het algemene contactformulier.
Voor registratie en handhaving zijn mensen nodig
Het gebrek aan zicht op leegstand hangt mede samen met de manier waarop de taak is belegd. De Leegstandwet geeft gemeenten bevoegdheden, maar verplicht hen niet om een leegstandsregistratie bij te houden.
De VNG wijst erop dat het bestrijden van leegstand kostbaar is vanwege de benodigde ambtelijke inzet. Het Rijk verstrekt gemeenten hiervoor geen afzonderlijke middelen. Gemeenten moeten dus zelf bepalen hoeveel capaciteit en budget zij beschikbaar stellen.
Gemeenten geven aan dat die capaciteit vaak beperkt is. 78 gemeenten (27%) hebben geen specifieke capaciteit voor leegstandsbeleid en -monitoring. 88 gemeenten (31%) noemen minder dan één fte, en bij 102 gemeenten (36%) is de capaciteit onbekend of niet toe te rekenen. 19 gemeenten (7%) noemen één fte of meer, met Amsterdam (18 fte), Den Haag (5 fte) en Utrecht (4 fte) als uitschieters. Het gaat om eigen inschattingen van gemeenten.
Een terugkerende uitdaging
Beperkte capaciteit voor leegstandsbeleid is geen nieuw fenomeen. De Leegstandwet van 1981 bevatte al een hoofdstuk over een leegstandsregister. Dat deel is nooit in werking getreden, omdat de uitvoering volgens gemeenten te veel zou kosten en te veel bureaucratie zou opleveren. In 1993 verdween het hoofdstuk definitief uit de wet. Toen er in 2010 opnieuw een mogelijkheid kwam voor een gemeentelijke leegstandsregistratie, maakten vijf jaar later vijf gemeenten daar actief gebruik van.
Ook in de evaluatie van de Leegstandwet door onderzoeksbureau RIGO in 2024 noemden gemeenten opnieuw een gebrek aan capaciteit als reden om er niet aan te beginnen. De Raad van State bevestigde dit beeld in juli 2026 in haar advies over de wijzigingen in de Leegstandwet.
Meer dan veertig jaar later zijn de uitdagingen dan ook herkenbaar: gemeenten krijgen meer mogelijkheden om leegstand aan te pakken, maar moeten zelf organiseren hoe zij die leegstand in beeld brengen, registreren en bijhouden.
Bij de huidige woningnood is het steeds lastiger uit te leggen dat panden leeg blijven staan. Mede daarom is er de afgelopen jaren steeds meer politieke en maatschappelijke aandacht voor leegstand. Die aandacht resulteert in nieuwe bevoegdheden om leegstand aan te pakken. Maar meer bevoegdheden betekenen niet automatisch meer zicht op leegstand. Zolang gemeenten niet weten welke panden hoe lang leegstaan, blijft het de vraag of zij deze nieuwe instrumenten effectief kunnen inzetten.
Wat uw gemeente antwoordde, leest u op het dashboard.
Het is overigens wel belangrijk om te benadrukken dat de leegstandsverordening en de leegstandsheffing twee aparte regelingen zijn waardoor de gemeente kan kiezen. De regering raadt gemeenten wel aan eerst een verordening in te stellen en daarna een leegstandsheffing in te voeren. De reden daarvoor is dat gemeenten met de verordening beter inzicht kunnen krijgen in de leegstand, waarna de leegstandsheffing ook een financiële prikkel toevoegt.
Reactie van de Vereniging Nederlandse Gemeenten op het onderzoek
Esther Verhoeff, woordvoerder VNG, op 30 oktober 2026
Hoe kijkt de VNG naar de uitkomsten van het onderzoek?
Het is erg fijn dat er breed onderzoek is gedaan naar de leegstandsaanpak van gemeenten. In deze tijden van schaarse ruimte vinden wij het als VNG onacceptabel dat er panden leeg blijven staan, zeker in het geval van woningen. We zijn positief gestemd dat steeds meer gemeenten een leegstandsaanpak ontwikkelen. We zien veel kansen om leegstand aan te pakken, maar herkennen ook de uitdagingen die in het onderzoek worden gepresenteerd. VNG probeert gemeenten te ondersteunen met hun leegstandsaanpak, bijvoorbeeld door het opstellen van modelverordeningen en handreikingen en het organiseren van webinars.
Herkent de VNG dat gemeenten meer bevoegdheden krijgen, maar leegstand registreren lastig blijft?
VNG is tevreden over de aanvullende instrumenten voor gemeenten om leegstand aan te pakken. We erkennen dat het registreren van leegstand een uitdaging blijft. Niet alle benodigde data zijn beschikbaar, inzetbaar of van voldoende kwaliteit om effectief te kunnen handhaven op de werkelijke leegstand. Maar ook daarvoor krijgen gemeenten met de aanpassing van de Leegstandwet meer bevoegdheden. Gemeenten krijgen bijvoorbeeld de mogelijkheid om het elektriciteitsverbruik van vermoedelijk leegstaande panden op te vragen. Hierin zien we een positieve ontwikkeling voor de registratie.
Wat hebben gemeenten volgens de VNG nodig om leegstand goed in beeld te krijgen, nu zij nieuwe bevoegdheden krijgen, zoals een leegstandsheffing?
Zoals gezegd, zijn we positief over de extra bevoegdheden die gemeenten krijgen met de aanpassing van de Leegstandwet. Maar om leegstand goed in beeld te krijgen is het denkbaar om aanvullende bronnen te koppelen aan de leegstandregistratie. Inzicht in het waterverbruik, eigendom, handelsregister en de heffing van lokale belastingen kunnen bijvoorbeeld helpen met een gerichte aanpak van leegstand. Maar zelfs met een compleet verrijkte leegstandregistratie kampen gemeenten alsnog met beperkte capaciteit om opvolging te geven in de handhaving. Het helpt als gemeenten zich bewust zijn van de problematiek en de noodzaak zien om hier capaciteit op in te zetten.
Ziet de VNG de waarde van meldingen van inwoners bij de signalering en registratie van leegstand?
We zijn ervan overtuigd dat gemeenten goed in staat zijn om zicht te krijgen op de administratieve leegstand. Maar we erkennen dat dit onvoldoende basis biedt voor een effectieve leegstandaanpak. Meldingen van omwonenden kunnen een waardevolle indicatie zijn om werkelijk leegstaande panden in beeld te krijgen. Maar ook een signalering door inwoners is op zichzelf onvoldoende indicatie om te gaan handhaven. In beide gevallen is aanvullend onderzoek nodig. Hiermee zien wij de melding van omwonenden als een waardevolle aanvulling op de leegstandregistratie, maar raden we gemeenten aan om altijd aanvullend onderzoek te doen.
Reactie van het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening op het onderzoek
Matthijs Keuning, woordvoerder Wonen ministerie van VRO, op 6 november 2026
Hoe kijkt het ministerie naar de uitkomsten van het onderzoek?
De woningnood is hoog, dus moeten we alle beschikbare woonruimte goed benutten. Het is dus ook belangrijk om leegstand te voorkomen. Met de Leegstandwet kunnen gemeenten inzicht krijgen in leegstand en hier ook tegen optreden. Zo kan een gemeente de eigenaar vragen om het pand weer te (laten) bewonen. Eigenaren kunnen in bepaalde gevallen ook een vergunning aanvragen voor tijdelijke verhuur. Met de aangekondigde aanscherping van de Leegstandwet krijgen gemeenten meer mogelijkheden om leegstand aan te pakken, zoals verplichte ingebruikname van het pand.
Herkent het ministerie dat gemeenten meer bevoegdheden krijgen, maar leegstand registreren achterblijft? En ziet het de waarde van meldingen van inwoners?
Het is ons bekend dat gemeenten niet altijd weten waar panden in de gemeente leegstaan. De Leegstandwet biedt mogelijkheden om leegstand in kaart te brengen. Gemeenten kunnen een meldplicht instellen om zicht te krijgen op leegstaande panden. Met de aanscherping van de leegstandwet komt hier nog een instrument bij. Bij vermoedens van leegstand mogen gemeenten het elektriciteitsverbruik binnen een woonruimte opvragen om te onderbouwen dat er niemand woont. Ook meldingen van bewoners kunnen helpen om leegstand in kaart te brengen.
Hoe kijkt het ministerie naar de uitkomst dat een groot deel van de gemeenten geen capaciteit heeft voor leegstandsmonitoring en -beleid?
Het is goed om te zien dat steeds meer gemeenten een Leegstandsverordening hebben. Het is aan gemeenten om te bepalen of en hoe ze de mogelijkheden van de Leegstandwet inzetten. Dit is altijd een keuze binnen de beschikbare capaciteit, zowel financieel als in personeel. Ik roep gemeenten daarbij op om maximaal in te zetten op het benutten van alle mogelijke woonruimte.