Leegstand in Leiden

Transformatieteam en Wonen boven Winkels

Leidens beleid rustte jarenlang op twee pijlers. Het gemeentelijke transformatieteam benaderde eigenaren van leegstaande kantoor- en winkelpanden proactief en hielp bij bestemmingswijzigingen. Specifiek in de binnenstad subsidieerde de gemeente via het project Wonen boven Winkels onderzoeken naar constructieve en brandveiligheid, om eigenaren te overtuigen hun ongebruikte etages om te bouwen tot studenten- of starterswoningen.

Die vrijblijvendheid heeft een keerzijde. De aandacht gaat vooral naar laaghangend fruit, terwijl ingewikkelde locaties niet aan bod komen en daardoor langer leeg blijven. In een stad met een enorme woningnood en wachtlijst voor sociale huurwoningen werd dat een politieke keuze die steeds moeilijker te verdedigen was.

Haarlem als voorbeeld, of een waterhoofd

In de aanloop naar de verordening was de Leidse gemeenteraad flink gepolariseerd. GroenLinks, PvdA en SP eisten een formele meldplicht met stevige boetes en wezen naar Haarlem als voorbeeld. "In een stad met een wachtlijst van jaren voor een sociale huurwoning is elke maand dat een pand bewust leegstaat voor speculatie een klap in het gezicht van de woningzoekende," klonk het steevast in de raadszaal.

Wethouder Julius Terpstra en de liberale partijen voerden tegengas: de structurele woonleegstand in Leiden ligt door de extreme schaarste al onder de 1,5 procent. Een verordening zou een bureaucratisch waterhoofd worden voor een probleem dat in de praktijk om een handvol hardnekkige casussen gaat. Uiteindelijk vond een initiatiefvoorstel toch een meerderheid.

Een compromis vol uitzonderingen

Die meerderheid kwam er via een politiek compromis. Hierdoor wijkt de Leidse verordening op een aantal punten sterk af van de standaard in andere steden:

• Meldplicht na 12 maanden: De landelijke en reguliere standaard is een meldplicht na 6 maanden leegstand. Leiden kiest voor een langere termijn van een jaar.
• Uitzondering voor eerste twee huizen: De regeling wordt pas actief vanaf de derde woning. De eigen woning en een eventueel tweede huis zijn volledig uitgezonderd.
• Hardheidsclausule: Er is een vangnet voor eigenaren die een aantoonbare, legitieme reden hebben waarom hun pand leegstaat.
• Alleen gericht op woningen: De verordening geldt uitsluitend voor woonruimte. Kantoren en winkels vallen erbuiten, waardoor circa 35 procent van de vierkante meters in de stad buiten beeld blijft.

Een melding is dus alleen verplicht als een eigenaar aan alle voorwaarden voldoet en de (derde, vierde of vijfde) woning langer dan 12 maanden ongebruikt laat. Daarna volgt een leegstandoverleg.

Hospitaverhuur zonder vergunning

Een slimme aanvullende ingreep is de versoepelde hospita-verhuur. Inwoners mogen nu zonder complexe vergunning een kamer verhuren aan een student, zolang de hoofdbewoner er zelf blijft wonen. Dat lost een deel van de kamernood op zonder dat er gebouwd hoeft te worden, en zonder dat de gemeente er handhavers voor nodig heeft.

Zachte tanden vanaf 2027

Per 1 januari 2027 krijgt het Leidse leegstandsbeleid tanden, zij het opvallend zachte. De eerste evaluatie staat gepland voor de tweede helft van 2027. Drie vragen bepalen dan of de verordening effectief is geweest. Hoeveel eigenaren melden zich vrijwillig, ondanks de ruime 12-maandentermijn? Hoe groot blijkt de groep panden die door de combinatie van "derde woning"-drempel en hardheidsclausule volledig buiten bereik valt? En hoe verhoudt het aantal afgehandelde leegstandsoverleggen zich tot de werkelijke omvang van hardnekkige leegstand in de stad, die politici zelf op een handvol taaie casussen raamden? De antwoorden bepalen of de raad de verlengde termijn blijft verdedigen, of alsnog teruggaat naar de tekentafel.

Meld leegstand in Leiden

In de discussie over leegstand mist het perspectief en de betrokkenheid van de inwoners. Juist zij weten wat er speelt en zien wanneer er al jarenlang iets leegstaat. Staat er een winkel of bedrijfspand bij jou in de buurt al lange tijd leeg? Of ken jij een woning in Leiden die lange tijd niet bewoond wordt?

Elke melding helpt zichtbaar te maken waar de leegstand zich bevindt en ondersteund ons onderzoek naar deze locaties.

VacantMap is een onafhankelijk publiek informatie- en meldpunt dat leegstand in Leiden in kaart brengt en actieve burgerparticipatie in de stad stimuleert.